ساز های کوبه ای

نقش ساز دف در مراسم‌های آیینی و عرفانی

دف، آیین دف نوازی، نقش دف در مراسم های آیینی، نقش دف در عرفان، دف در عرفان

ساز دف یکی از اصیل‌ترین و عرفانی‌ترین سازهای کوبه‌ای در موسیقی عرفانی و آیینی ایران است و همواره به دلیل سادگی و قداست آن مورد توجه بوده است. در تاکید اهمیت این ساز در عرفان، همین بس که عرفا گفته‌اند: نباید ساز دف را بی وضو نواخت! حلقه دف در عرفان به دایره اکوان و پوست آن به وجود مطلق اشارت دارد.

نقش ساز دف در موسیقی آیینی و عرفانی

ساز دف، در عین سادگی، سازی بسیار هیجان‌انگیز، با صلابت و معنوی است. در حقیقت ساز دف را ساز خانقاه‌ها می‌نامند که از دل سرزمین‌های کردنشین سر بیرون آورده است. در واقع دف بخش جدایی ناشدنی در موسیقی کردی است و از دیرباز همواره در مجالس سماع و پایکوبی صوفیان، استفاده می‌شده است.

آوای روحانی دف، باعث پرواز روح و جان عرفا و سالکان راه حق می‌شود و آنها را به خلسه‌ای شیرین فرو می‌برد. امروزه علاوه بر خانقاه‌ها، از ساز دف در کنسرت‌ها و موسیقی سنتی ایران استفاده می‌شود.

موسیقی واسطه با ارزشی برای ایجاد ارتباط با دنیای واقعیت است، در واقع نوعی محرک قوی احساسی و تجربه‌ای چند حسی است. بار عاطفی موسیقی و بطور کلی هنر موجب شده است، از آن به عنوان ابزاری برای تخلیه روان استفاده شود و اما، یکی از آلات موسیقی که می‌تواند روح و روان آدمی را صیقل دهد، ساز دف است.

ساز دف در موسیقی آیینی ملل مختلف

قدیمی‌ترین منبعی که در آن سخن از ساز دف به میان آمده است، کتاب زبور حضرت داود (ع) است. با توجه به آیاتی که در زبور آمده است مشخص می‌شود دف همواره با کرنا، بربط، عود و نی نواخته می‌شده و یکی از اصلی‌ترین عوامل در به وجد آوردن شنوندگان بوده و نقشی بسیار موثر در ایجاد حالات عرفانی در مومنین و ذاکرین داشته است. علاوه بر این، قوم بنی اسرائیل از دف در مراسم و جشن‌های بزرگ استفاده می‌کردند و ذکر شده است در شب ازدواج حضرت سلیمان (ع) و بلقیس، شرکت‌کنندگان به همراه نوای دف به شادی و سرور و پایکوبی پرداخته‌اند.

ایرانیان باستان نیز از ساز دف در مراسم‌های بزرگ جشن و پایکوبی مانند مراسم تحویل سال و نوروز استفاده می‌کردند. همچنین در مراسم‌های آیینی خود، از دف برای اجرای سرودهای مذهبی در پیشگاه موبدان و شاهان استفاده می‌نمودند.

بعلاوه، در متون تاریخی صدر اسلام نیز می‌خوانیم در زمان ورود حضرت محمد (ص) به مدینه، مردان و زنان مدینه با نوای دف به خوش‌آمدگویی حضرت رفته‌اند.

از مطالب فوق می‌توان اینگونه برداشت کرد که صرف نظر از کیش و آیین اقوام مختلف، ساز دف در نزد ملل مختلف دارای دو وجه ثابت بوده است: یکی جنبه مذهبی و آیینی آن و دیگری کاربرد آن در شادی‌ها و پایکوبی‌های مهم و یا در محضر بزرگان ممالک.

ساز دف در کشورهای آسیایی بیش از سایر نقاط جهان استفاده می‌شود و یکی از محبوب‌ترین سازهای سنتی در کشورهای عربی خاورمیانه (عمان، عراق، عربستان سعودی) و همچنین دیگر کشورهای منطقه مانند ترکیه و آذربایجان است. البته در کشورهای آسیای شرقی مانند چین، ژاپن و تایوان و یا کشورهایی مانند ازبکستان، ارمنستان، تاجیکستان، قرقیزستان، افغانستان و پاکستان نیز از ساز دف استفاده می‌شود. اما نکته اینجاست که این ساز به لطف و همت ایرانیان به اوج و کمال رسیده و رونق یافته است. به طوری که امروزه از دف به عنوان یکی از سازهای ملی و ارکستری ایران یاد می‌شود. در حال حاضر، این ساز در میان بانوان طرفداران بیشتری داشته و محبوب‌تر است.

دف، آیین دف نوازی، نقش دف در مراسم های آیینی، نقش دف در عرفان، دف در عرفان

دف و آیین تصوف

پس از گذشت مدت زمانی پس از ظهور اسلام، ساز دف به تدریج جنبه آیینی خود را از دست داد و کاربردهای عامیانه‌تری به خود گرفت. در محافل مذهبی کمتر از دف استفاده شد و تنها در بین بادیه نشینان نواخته می‌شد. اما بعد از ورود اسلام به ایران و ظهور تصوف اسلامی، دف نوازی مجدد رونق گرفت و در محافل عرفانی جایگاه ویژه‌ای یافت.

در مزامیر داود (آیه 3) آمده است: “نام او را با رقص تسبیح بخوانند، با عود و بربط او را بسرایند.”

همانند این رقص (رقص تسبیح) که در مزامیر آمده است، در میان صوفیان نیز رقصی پدید آمده که آن را رقص سماع نامیده‌اند. در میان صوفیان، حالت وجد و سماع، با شعر و موسیقی و سخنان پیر مراد آغاز می‌شود. به هنگام سماع، این آوای روحانی دف است که سالک را تا مرز از خود بیخودی می‌برد. در این لحظه، ساز دف موجب ایجاد حالت خلسه و خلجان و سماع و در نهایت مسبب وصال سالک به حق می‌گردد.

ساز دف در میان صوفیان چنان تقدسی دارد که اگر به هنگام سماع پاره شود، لفظ شهید را برای آن بکار می‌برند. مولوی نیز در بیان اهمیت سماع چنین می‌گوید: “چون مشاهده کردیم که به هیچ نوع به طریق حق مایل نبودند و از اسرار الهی محروم می‌ماندند، به طریق الطاف سماع و شعر موزون که طباع مردم را موافق افتاده است، آن معانی را در خورد ایشان دادیم.”

تاریخ دقیق ورود ساز دف به تصوف مشخص نیست، اما می‌دانیم در قرن سوم هجری، زمانی‌که ذوالنون مصری از زندان متوکل آزاد شد، صوفیان در مسجد جامع بغداد به نزد وی آمدند و به همراه دف نوازی و شعر خوانی، در مورد سماع از وی اجازه گرفتند.

دف، آیین دف نوازی، نقش دف در مراسم های آیینی، نقش دف در عرفان، دف در عرفان

حضور ساز دف در مراسم آیینی

یکی از مظاهر فرهنگی هر قوم و ملیتی، آیین و مراسم و مناسکی است که بدان طریق اساطیر خود را حفظ می‌کنند. در همه آیین‌ها، بشر با موسیقی و رقص خود را به حقیقتی والا نزدیک می‌کند. رفتارهای آیینی، آداب و رسوم پذیرفته شده جامعه برای ارتباط افراد با پدیده‌های فرامادی و ماوراء‌الطبیعه هستند.

همانطور که می‌دانیم خاستگاه ساز دف، ایران و به ویژه خانقاه‌های کردستان است. دف یکی از اجزای جدا نشدنی در مراسم‌های ذکر دراویش قادری، قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین گروه دراویش ایران، است. دف‌هایی بزرگ با مجموعه زنجیرهای مخصوصی که سه حلقه بوده و حلقه سوم آنها جفت است.

مراسم ذکر دراویش قادری، مراسمی آیینی است که در خانقاه‌های سنندج و در شب‌های سه شنبه و جمعه برگزار می‌شود. در این مراسم پس از ستایش خدا و حضرت ختمی مرتبت (ص)، ذکر یا تهلیل گفته می‌شود و سپس نوبت به ذکر قیام و سماع می‌رسد. هماهنگ با صدای ساز دف و طاس، ذکر حی‌الله شروع می‌شود و دراویش به حالت خلسه می‌روند و از خود بیخود می‌شوند. در پایان نیز با خواندن فاتحه و دعا مراسم به پایان می‌رسد.

یکی دیگر از مراسم آیینی ایران که در منطقه اورامان برگزار می‌شود، مراسم “پیر شالیار” است. این مراسم سالیان دوری است که در اواسط زمستان برگزار می‌شود و یک هفته به طول می‌انجامد. در این مراسم قبل از غروب آفتاب، مردم و دراویش قادری در اورامان جمع می‌شوند و بچه‌ها بر روی پشت‌بام‌ها ترانه‌های سنتی کردی می‌خوانند. بعد از غروب گاو و گوسفند قربانی می‌کنند و شب را با ساز دف و سرودهای مذهبی سپری می‌کنند. رقص سماع و دف نوازی با لباس‌های سنتی، جزء جدانشدنی مراسم است.

مراسم کومسای یکی دیگر از مراسم آیینی مردم اورامان است که در 15 اردیبهشت برگزار می‌شود. در این مراسم نیز دعا و نیایش به همراه دف نوازی یکی از آیین‌های اصلی ست. در این مراسم مردم سنگ سفیدی که در جوار مزار پیر شالیار است را می‌سایند و با تیشه قسمتی از آن را می‌شکنند و برای تبرک با خود می‌برند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.